บทวิจารณ์กวีนิพนธ์ เรื่อง แม่ทั้งชีวี บทที่ 3 ไม่มีทางเลือก: ทางเลือก
กวีนิพนธ์บทที่ 3 ไม่มีทางเลือก เป็นส่วนหนึ่งของกวีนิพนธ์เรื่องแม่ทั้งชีวี ของชมัยภร แสงกระจ่าง ซึ่งนำเสนอเรื่องราวของผู้หญิงท่ามกลางเหตุการณ์ 6 ตุลาคม 2519 ผ่านเรื่องราวความรักของแม่ที่มีต่อลูก ความโดดเด่นของกวีนิพนธ์นี้อยู่ที่กลวิธีการเขียนที่สร้างอารมณ์และความรู้สึกให้แก่ผู้อ่านไว้ได้อย่างงดงาม นอกจากนี้ยังสะท้อนให้เห็นถึงสถานะของผู้หญิงที่มักไม่ได้รับการกล่าวถึงอย่างเด่นชัดในหน้าประวัติศาสตร์ โดยเฉพาะผู้หญิงที่ต้องเผชิญผลกระทบจากความรุนแรงทางการเมือง
หากพิจารณากวีนิพนธ์บทนี้เพียงในฐานะเรื่องราวความรักและความห่วงใยของแม่ที่มีต่อลูก อาจทำให้มองข้ามประเด็นทางสังคมและการเมืองที่ผู้เขียนต้องการนำเสนอ เรื่องราวเริ่มต้นจากความทรงจำของน้องสาววัย 19 ปี ซึ่งเป็นนักศึกษาที่อยู่ร่วมในเหตุการณ์ความรุนแรง เธอได้เห็นเพื่อนถูกสังหาร เห็นผู้หญิงถูกบังคับให้ถอดเสื้อผ้าและถูกเหยียดหยาม รวมถึงเห็นประชาชนถูกทำร้ายและเข่นฆ่า ภาพความรุนแรงเหล่านี้กลายเป็นความทรงจำที่ติดอยู่ในใจของเธอ เมื่อสถานการณ์ทางการเมืองทำให้เธอต้องเผชิญกับความเสี่ยงที่จะถูกจับกุม การหลบหนีเข้าป่าจึงกลายเป็นทางเลือกเดียวที่เหลืออยู่ โดยมีพี่สาวและพี่เขยคอยช่วยเหลือและจัดการให้เธอเดินทางออกไป ขณะเดียวกัน การหลบหนีของลูกสาวกลับสร้างความทุกข์ใจให้แก่ผู้เป็นแม่อย่างมาก เพราะการติดต่อกับลูกนั้นลำบาก ความทุกข์ใจของแม่ส่งผลกระทบต่อการดำเนินชีวิตและการทำงานของตัวเอง จนสุดท้ายแม่ตัดสินใจบอกลูกสาวคนโตว่าต้องการลาออกจากงาน ลูกสาวเข้าใจและเห็นด้วย เนื่องจากแม่มีอายุถึง 55 ปีแล้ว และเริ่มมีปัญหาสุขภาพตามวัย แต่เรื่องราวดังกล่าวแสดงให้เห็นว่า ความรุนแรงทางการเมืองไม่ได้ส่งผลกระทบเฉพาะแค่คนที่อยู่ในเหตุการณ์หรือคนที่มีส่วนร่วมทางการเมืองเท่านั้น แต่ยังส่งผลต่อสมาชิกในครอบครัวที่ต้องแบกรับความทุกข์และความไม่แน่นอนจากการสูญเสียโอกาสในการใช้ชีวิตร่วมกัน
ความโดดเด่นของกวีนิพนธ์บทนี้ ไม่ได้อยู่แค่เนื้อหาที่สะท้อนเหตุการณ์ทางประวัติศาสตร์ แต่ยังอยู่ที่โครงสร้างและกลวิธีการประพันธ์ที่มีลักษณะคล้ายการเล่าเรื่องในนวนิยาย โดยดำเนินเรื่องตามลำดับเหตุการณ์อย่างต่อเนื่อง ตั้งแต่ความทรงจำของน้องสาวที่อยู่ร่วมในเหตุการณ์ตุลาคม การหลบหนีเข้าป่า ไปจนถึงผลกระทบที่เกิดขึ้นกับสมาชิกในครอบครัว ผู้เขียนเลือกถ่ายทอดเรื่องราวผ่านมุมมองของพี่สาว ทำให้ผู้อ่านได้เห็นทั้งประสบการณ์ของผู้ที่อยู่ในเหตุการณ์และความทุกข์ของคนที่ต้องอยู่เบื้องหลัง ขณะเดียวกันยังเลือกสรรคำที่เข้าใจง่าย แต่ยังคงรักษาสัมผัสและจังหวะของร้อยกรองเอาไว้ ทำให้เนื้อเรื่องอ่านได้อย่างลื่นไหลและเข้าถึงอารมณ์ของตัวละครได้ไม่ยาก กลวิธีเหล่านี้ช่วยให้กวีนิพนธ์นี้ไม่ได้นำเสนอแค่เหตุการณ์ทางการเมืองด้วยภาษาที่งดงาม แต่เป็นการนำเสนอผลกระทบของความรุนแรงผ่านมุมมองปุถุชน ซึ่งช่วยให้เหตุการณ์ทางประวัติศาสตร์ที่เป็นเรื่องไกลตัวกลายเป็นเรื่องที่ผู้อ่านสามารถสัมผัสได้อย่างเป็นรูปธรรม
ทางเลือก ไม่มีทางเลือก
ชื่อกวีนิพนธ์บทที่ 3 “ไม่มีทางเลือก” สะท้อนภาพของคนที่ถูกสถานการณ์ทางการเมืองบีบบังคับให้ต้องตัดสินใจภายใต้เงื่อนไขที่ตนเองไม่ได้เป็นผู้กำหนด โดยเฉพาะตัวละครน้องสาวที่ต้องเลือกระหว่างการอยู่ต่อแต่อาจถูกจับกุม กับการหลบหนีเข้าป่าเพื่อรักษาชีวิตของตัวเอง การตัดสินใจนี้ไม่ใช่ทางเลือกที่เกิดจากความต้องการของน้องสาว แต่เป็นทางออกที่เหลืออยู่ท่ามกลางสถานการณ์ที่ไม่มีความปลอดภัยให้แก่ผู้ที่มีความคิดเห็นแตกต่างจากผู้มีอำนาจ
ภาพความรุนแรงที่ตัวละครน้องสาวพบเห็นสะท้อนให้เห็นถึงบรรยากาศทางการเมืองในช่วงเวลานั้น ที่ความคิดฝ่ายซ้ายและแนวคิดคอมมิวนิสต์ถูกมองว่าเป็นภัยต่อความมั่นคงของประเทศ เพราะที่รัฐและกลุ่มอำนาจฝ่ายขวาต่อต้านแนวคิดคอมมิวนิสต์อย่างรุนแรง ผู้ที่ถูกกล่าวหาว่าเป็นคอมมิวนิสต์หรือมีส่วนเกี่ยวข้องกับขบวนการนักศึกษาจึงตกอยู่ในสถานะที่เปราะบาง และอาจถูกทำให้กลายเป็นศัตรูของสังคมได้โดยง่าย
สิ่งที่น่าสนใจคือ ผู้เขียนไม่ได้ถ่ายทอดความรุนแรงผ่านภาพการต่อสู้ทางการเมืองเพียงอย่างเดียว แต่เลือกนำเสนอผ่านความทรงจำและความรู้สึกของผู้หญิงที่อยู่ในเหตุการณ์ ทำให้ผู้อ่านไม่ได้เห็นเพียงแค่ความรุนแรงจากการสังหารหรือการปราบปรามทางการเมือง แต่ยังเห็นถึงการทำลายศักดิ์ศรีความเป็นมนุษย์ จากส่วนที่ผู้หญิงถูกบังคับให้ถอดเสื้อผ้าและถูกเหยียดหยาม ร่างกายของผู้หญิงจึงกลายเป็นอีกพื้นที่หนึ่งที่ถูกใช้แสดงอำนาจและความรุนแรง
ทางเลือก ไม่ถูกจดจำ
นอกจากความรุนแรงทางการเมืองแล้ว อีกประเด็นหนึ่งที่กวีนิพนธ์สะท้อนให้เห็นคือสถานะของผู้หญิงภายใต้สังคมชายเป็นใหญ่ แม้ผู้หญิงจะเป็นส่วนหนึ่งของการเคลื่อนไหวทางการเมืองและได้รับผลกระทบจากเหตุการณ์ไม่ต่างจากผู้ชาย แต่ประสบการณ์ของผู้หญิงกลับแตกต่างออกไป ในบริบทของสังคมชายเป็นใหญ่ ผู้หญิงต้องเผชิญกับการกดทับมากกว่า เพราะนอกจากจะถูกกระทำจากอำนาจรัฐในฐานะผู้ที่มีความคิดเห็นแตกต่างแล้ว ยังต้องเผชิญกับค่านิยมทางสังคมที่ให้ความสำคัญกับผู้ชายมากกว่าผู้หญิงอีกด้วย ประสบการณ์ของผู้หญิงจึงไม่ได้ถูกจำกัดอยู่เพียงการเป็นผู้ได้รับผลกระทบจากความรุนแรงทางการเมือง แต่ยังรวมถึงการถูกลดทอนบทบาทและความสำคัญในประวัติศาสตร์ด้วย
สิ่งที่กวีนิพนธ์นี้ทำ คือ การเปิดพื้นที่ให้ผู้หญิงได้ปรากฏตัวในฐานะผู้มีความทรงจำ มีความคิด และมีประสบการณ์ต่อเหตุการณ์ทางการเมือง แม้พวกเธอจะไม่ได้ปรากฏอยู่ในภาพการต่อสู้หรือการเคลื่อนไหวที่ถูกจดจำในประวัติศาสตร์ก็ตาม การนำเสนอเรื่องราวผ่านมุมมองของผู้หญิงจึงเป็นการท้าทายการจดจำประวัติศาสตร์ที่มักให้ความสำคัญกับบทบาทของผู้ชายมากกว่า และชวนให้ตั้งคำถามว่า ยังมีประสบการณ์ของผู้หญิงอีกมากมายแค่ไหนที่ถูกละเลยหรือไม่เคยได้รับการบันทึกไว้
ทางเลือก ไม่มีสิทธิเลือก
อีกหนึ่งประเด็นที่ทำให้กวีนิพนธ์บทนี้มีความน่าสนใจ คือ การนำเสนอผลกระทบของความรุนแรงทางการเมืองผ่านความสัมพันธ์ระหว่างแม่กับลูก แม้แม่จะไม่ได้มีส่วนร่วมในการเคลื่อนไหวทางการเมือง แต่กลับต้องเผชิญกับความทุกข์จากการที่ลูกสาวต้องหลบหนีไปใช้ชีวิตในป่า การไม่สามารถติดต่อสื่อสารกันได้อย่างสะดวกทำให้แม่ไม่สามารถรับรู้ได้ว่าลูกมีชีวิตความเป็นอยู่อย่างไร กินอาหารอะไร หรือได้รับความปลอดภัยหรือไม่ ความห่วงใยเหล่านั้นค่อย ๆ สะสมจนกลายเป็นความทุกข์ที่ส่งผลต่อชีวิตประจำวันของแม่ ทำให้เห็นว่าความรุนแรงทางการเมืองไม่ได้สร้างความสูญเสียเฉพาะกับผู้ที่อยู่ในเหตุการณ์เท่านั้น แต่ยังส่งผลไปถึงคนในครอบครัวที่ต้องใช้ชีวิตอยู่กับความหวาดกลัวและความไม่แน่นอนด้วย ความรักของแม่ในกวีนิพนธ์นี้จึงไม่ได้เป็นเพียงความรักระหว่างคนในครอบครัว แต่ยังสะท้อนภาพของคนที่ได้รับผลกระทบจากความขัดแย้งทางการเมืองโดยไม่สามารถเลือกหรือควบคุมสถานการณ์ได้
นอกจากนี้ การที่แม่ตัดสินใจลาออกจากงานเพราะไม่สามารถจัดการกับความกังวลเกี่ยวกับลูกสาวได้อีกต่อไป ยังแสดงให้เห็นว่าผลกระทบจากเหตุการณ์ทางการเมืองไม่ได้สิ้นสุดลงพร้อมกับเหตุการณ์ความรุนแรง แต่ยังคงดำเนินต่อไปผ่านความทรงจำ ความหวาดกลัว และความทุกข์ของผู้คน ผู้เขียนจึงทำให้ผู้อ่านเห็นอีกด้านหนึ่งของประวัติศาสตร์ ซึ่งไม่ได้มีเพียงผู้ที่ออกไปต่อสู้หรือผู้ที่เสียชีวิต แต่ยังมีผู้ที่ต้องรอคอยและใช้ชีวิตอยู่กับความสูญเสีย
กวีนิพนธ์บท “ไม่มีทางเลือก” ไม่ได้เป็นเพียงเรื่องราวของแม่ที่คิดถึงลูกสาว หรือเรื่องราวของนักศึกษาที่ต้องหลบหนีจากความรุนแรงทางการเมืองเท่านั้น แต่ยังเป็นกวีนิพนธ์ที่สะท้อนประสบการณ์ของผู้หญิงที่ต้องเผชิญกับข้อจำกัดและการกดทับจากหลายด้าน ทั้งอำนาจรัฐ ความขัดแย้งทางอุดมการณ์ และโครงสร้างสังคมชายเป็นใหญ่ พวกเธออาจไม่ได้เป็นผู้กำหนดทิศทางการเมือง ไม่ได้เป็นผู้มีอำนาจตัดสินใจ และไม่ได้เป็นบุคคลที่ถูกจดจำในฐานะวีรบุรุษ แต่กลับเป็นผู้ที่ต้องแบกรับผลจากการตัดสินใจของผู้มีอำนาจอย่างหลีกเลี่ยงไม่ได้ เพราะท้ายที่สุดแล้ว ในประวัติศาสตร์ที่ผู้มีอำนาจเป็นผู้เลือกว่าจะจดจำใคร ผู้หญิงเหล่านี้อาจไม่ได้มีแม้กระทั่งสิทธิที่จะเลือกให้เรื่องราวของตนเองถูกจดจำ
บทวิจารณ์โดย นางสาววรรณวิสา ประสิทธิ์เขตกิจ
โครงการ อ่าน เขียน เรียนรู้ สู่ งานวิจารณ์ ปีที่ 12