กวีนิพนธ์เรื่อง “แม่นี้ทั้งชีวี” บทที่ 3 ไม่มีทางเลือก ได้นำเสนอภาพเหตุการณ์ทางการเมืองที่มีความรุนแรง เป็นภาพสะท้อนประวัติศาสตร์ทางสังคมของคนรุ่นใหม่ ในยุคสมัยของการเรียกหาความเป็นธรรม อันเป็นที่มาของคำว่า “ไม่มีทางเลือก”
ผู้เขียนดำเนินเรื่องราวโดยเริ่มต้นจาก “น้องสาวเจ้าตัวเล็ก” ที่ต้องเผชิญหน้ากับความรุนแรงทางการเมือง จากสนามหญ้าได้เปลี่ยนเป็นสนามรบ ภาพเพื่อนต้องตายอยู่ต่อหน้า อีกทั้งถูกด้อยค่าความเป็นมนุษย์โดยผู้มีอำนาจและอาวุธในมือ ได้กลายเป็นแรงผลักดันที่ต้อนให้คนรุ่นหนุ่มสาวต้องจากบ้านไปเผชิญความยากลำบากเพราะด้วยสภาพการเมืองที่บีบบังคับจน “ไม่มีทางเลือก” จึงต้องเปลี่ยนน้ำตาและเลือดให้เป็นความแค้น แล้วผลักดันตนเองเข้าสู่ป่าเพื่อสู้ต่อตามอุดมการณ์ เนื้อความตอนต่อมาได้สลับฉากมาสู่ฝั่งของ “คนเป็นแม่” ซึ่งก็ “ไม่มีทางเลือก” เช่นเดียวกัน ต้องยอมเจ็บปวดเมื่อลูกสาวต้องลี้ภัยเข้าป่า อีกทั้งแม่ที่มีอาชีพเป็นครูกลับต้องเผชิญกับภาระหนี้สิน ภาวะวัยทอง และสายตาจากสังคมรอบข้าง ความกดดันรอบด้านบีบให้แม่ต้องตัดสินใจลาออกจากอาชีพครู บทวิจารณ์เรื่องนี้ผู้วิจารณ์จะวิจารณ์ผ่าน 3 ประเด็นหลัก ได้แก่ ความคิด กลวิธีการเขียน และรูปแบบการเขียน เพื่อชี้ให้เห็นว่ากวีนิพนธ์เรื่องนี้ถ่ายทอดการ “ไม่มีทางเลือก” ของมนุษย์ในสังคมที่ไม่มีความเป็นธรรมได้เพียงใด
ประเด็นแรกคือ ความคิด แก่นความคิดของบทประพันธ์ แสดงให้เห็นถึงคำว่า “ไม่มีทางเลือก” ไม่ได้เกิดขึ้นจากความอ่อนแอส่วนบุคคล แต่เป็นผลผลิตของสังคมที่อุดมไปด้วยความไม่เป็นธรรม กวีนิพนธ์เรื่องนี้สะท้อนถึงความคิดเรื่อง “อำนาจ” ที่บดขยี้ความเป็นคน ดังบทกลอนที่ว่า
“มันสั่งให้ถอดเสื้อเหลือยกทรง ถูกหยามเหยียดเหยียบลงตรงต่อหน้า
ความเป็นหญิงอัปยศหมดราคา ปืนมันชี้ดับค่าความเป็นคน”
จากบทประพันธ์ข้างต้น ไม่เพียงแต่เป็นการทำลายเรือนร่าง แต่คือการ “ดับค่าความเป็นคน” เพื่อสร้างความกลัว นอกจากนี้บทกวีแสดงให้เห็นว่าเมื่อกฎหมายไร้ความหมาย มนุษย์จะกลายเป็นเพียง “ผักปลา” ในสายตาของผู้ใช้อำนาจ ความคิดแสดงให้ผู้อ่านเข้าใจว่า เหตุใดตัวละครจึงยอมเสี่ยงตายเดินทางเข้าป่า เพราะในสังคมเมืองความเป็นคนของพวกเขาได้ถูกทำลายไปจนหมดสิ้นแล้ว แต่ความแค้นกลับเป็นพลัง กวีนิพนธ์ได้สะท้อนความคิดของหนุ่มสาวในยุคความขัดแย้งทางการเมืองว่า ความตายหรือการถูกตราหน้าว่าเป็น “คอมมิวนิสต์” ไม่น่ากลัวเท่ากับการก้มหัวยอมรับความอยุติธรรม ดังบาทที่ว่า “ถ้าคนที่ทำเพื่อประชาชน ต้องอับจนเป็นคอมมิวนิสต์ก็ยอมเป็น” สะท้อนความคิดอันเด็ดเดี่ยวของคนรุ่นใหม่ที่ยอมแลกความสุขสบายส่วนตนเพื่อความฝันและอนาคตของสังคม
อีกประการหนึ่งในด้านความคิดของเรื่องที่เห็นได้ชัดที่สุดในครึ่งหลัง เมื่อเรื่องราวถ่ายทอดความคิดเกี่ยวกับ “ความรักและความทุกข์ของแม่” วรรณกรรมส่วนใหญ่มักเชิดชูแม่ในฐานะผู้เสียสละ แต่กวีนิพนธ์นี้กลับนำเสนอความคิดในอีกมุมมองหนึ่ง แม่ในเรื่องคือมนุษย์ธรรมดาที่อ่อนแอ เผชิญโรคร้าย หนี้สิน และความ
กดดันทางสังคมจนแทบเป็นบ้า ความคิดของเรื่องชี้ให้เห็นว่า ในขณะที่ลูกออกไปต่อสู้เพื่อสังคม แม่คือคนที่ต้องรับผลกระทบทางจิตใจที่เป็นทุกข์เพราะความห่วงลูก จนการสวดมนต์กราบพระถี่ ๆ ของแม่ไม่ใช่เรื่องโชคราง แต่คือที่พึ่งสุดท้ายของใจที่แตกสลาย
ประเด็นที่สองคือ กลวิธีการเขียน การเลือกใช้ภาพพจน์ การสร้างอารมณ์ความรู้สึก และการดำเนินเรื่องด้วยการตัดสลับฉาก กลวิธีการเขียนในกวีนิพนธ์นี้มีการกระตุ้นอารมณ์สะเทือนใจของผู้อ่านตั้งแต่คำแรกจนถึงคำสุดท้าย ผู้เขียนมีการใช้วรรณศิลป์ที่เกิดจากการใช้ภาพพจน์ ประเภทอุปมา เช่น “หัวใจของน้องสาวเจ้าตัวเล็ก เหมือนคีมเหล็กบีบขมับที่จับหัว” จากบาทข้างต้นทำให้ผู้อ่านสัมผัสได้ถึงความเจ็บปวดทางจิตใจที่ถูกบีบคั้น รวมถึงการใช้คำที่สร้างภาพสะเทือนขวัญ เช่น เสียงปืนดังระรัว มือจับมือหลุดมือยื้อไม่ได้ ถอดเสื้อเหลือยกทรง เข่นฆ่าประชาชนเป็นผักปลา เหล่านี้ช่วยสร้างจินตภาพให้ผู้อ่านรู้สึกเหมือนเข้าไปอยู่ในเหตุการณ์จริง ได้ยินเสียงปืนและเห็นภาพความอัปยศไปพร้อมกับตัวละคร
การสร้างอารมณ์ขัดแย้ง เป็นการใช้กลวิธีที่น่าชื่นชมคือการวางสิ่งสองสิ่งที่ขัดแย้งกัน ความอัปยศภายนอกกับความเชิดหยิ่งภายใน เช่น ฉากน้องสาวถูกสั่งให้ถอดเสื้อและถูกดูถูกเหยียดหยาม ผู้แต่งใช้กลวิธีบรรยายความย้อนแย้งดังบทกลอนที่ว่า
“จับมือเพื่อนรักสิ้นศักดิ์หญิง แต่ภายในเชิดหยิ่งแค้นยิ่งกล้า
ไม่สนใจไม่จ้องไม่มองตา เจ้าเชิดหน้าเก็บน้ำเนตรเช็ดเลือดริน”
จากบทประพันธ์ข้างต้น แสดงถึงความแข็งแกร่งทางจิตวิญญาณของตัวละครว่าแม้ร่างกายจะถูกทำลาย แต่ศักดิ์ศรีภายในไม่อาจถูกพรากไปได้ จึงกล่าวได้ว่าผู้แต่งมีความเชี่ยวชาญอย่างยิ่งในการใช้ภาษาสร้างอารมณ์สะเทือนใจ
ประเด็นที่สามคือ รูปแบบการเขียน ผู้เขียนใช้รูปแบบฉันทลักษณ์กลอนสุภาพ หรือกลอนแปด โดยส่วนต้นเปิดเรื่องกลางเหตุการณ์วิกฤตความรุนแรงทางการเมือง เพื่อสร้างความสนใจและดึงอารมณ์ผู้อ่านขึ้นสู่จุดสูงสุดทันที ส่วนกลางเป็นการตัดสินใจหนีเข้าป่าของลูกไปสู่ผลกระทบที่ตกอยู่กับแม่ ส่วนปลายการเผชิญหน้ากับความจริงทางจิตใจของแม่ นำไปสู่การตัดสินใจลาออกจากงานเพื่อปลดปล่อยตนเองจากแรงกดดัน และ “เก็บแรงไว้รอลูกผูกดวงใจ”
การเลือกใช้รูปแบบการเขียนแบบกลอนสุภาพ หรือกลอนแปด ช่วยส่งเสริมเนื้อหาได้อย่างดียิ่ง จังหวะกลอนในตอนต้นสร้างความกดดันและรวดเร็ว ขณะที่ตอนท้ายสร้างความสงบแต่แฝงด้วยความโศกเศร้า จึงกล่าวได้ว่า รูปแบบการเขียนนอกจากจะเป็นเครื่องมือถ่ายทอดข้อความ ยังสามารถทำหน้าที่เป็นส่วนหนึ่งของอารมณ์ได้
บทสรุปกวีนิพนธ์เรื่อง “แม่นี้ทั้งชีวี” บทที่ 3 ไม่มีทางเลือก โดยมีตัวเปิดบทอันสะเทือนใจ ถือเป็นกวีนิพนธ์ที่สะท้อนชีวิตและสังคมที่เปี่ยมด้วยคุณค่าทางวรรณศิลป์ ในด้านความคิด เรื่องราวได้ก้าวข้ามการเล่าเรื่อง ไปสู่การตีแผ่ผลกระทบของความรุนแรงทางการเมือง ในด้านกลวิธีการเขียน ผู้เขียนใช้ภาพพจน์และจินตภาพได้อย่างแหลมคม รวมถึงการตัดสลับฉากที่สร้างความสะเทือนอารมณ์ระหว่างชะตากรรมของลูก และแม่ และในด้านรูปแบบการเขียนผู้เขียนได้ใช้รูปแบบของกลอนสุภาพช่วยขับเน้นบรรยากาศและอารมณ์ของเรื่องให้มีความลึกซึ้งสมบูรณ์ยิ่งขึ้น